Fenomen porodice i porodičnog života dugi niz godina je predmet interesovanja kako društvenih, tako i prirodnih nauka. Tokom evolucije ljudske vrste i različitih oblika organizovanja života, porodica je nastajala i mijenjala svoju strukturu, organizaciju uloga, sistem vrijednosti, način komunikacije, a time i interpersonalne odnose svojih članova.

Čovjekov individualni razvoj dugo se u psihologiji posmatrao  kroz djetinjstvo i mladost kao periodima intenzivnog rasta i razvoja, stagnacijom i dosezanjem vrhunca u zreloj dobi, te slabljenjem i propadanjem mnogih psiho-fizičkih funkcija u starosti.

Međutim, savremena teorijska tumačenja i praktična iskustva upućuju na posmatranje individualnog razvoja kao kontinuiranog procesa koji traje od rođenja pa do smrti. Dakle, životni ciklus pojedinca je njegov životni tok koji se, bez obzira na njegovu jedinstvenost i neponovljivost, odvija po određenom redu i pravilnostima, sukcesivnim smjenjivanjem različitih razvojnih faza kroz koje neminovno prolazi, raste i razvija se kao pojedinac, ali  i kao dio porodice i porodičnog sistema u kojem egzistira.

Porodica kao sistem takođe prolazi kroz svoje razvojne faze, pri čemu svaka od njih predstavlja nove i drugačije životne izazove.

Za očuvanje porodične funkcionalnosti, neophodno je aktiviranje individualnih, ali i porodičnih adaptacionih mehanizama za organizaciju i uspostavljanje novih odnosa između njenih članova, odnosno adekvatno prilagođavanje očekivanim i neočekivanim životnim situacijama. Svaka faza životnog ciklusa porodice je i potencijalna krizna tačka ukoliko se porodica ne prilagodi razvojnim potrebama svojih članova i ako ne uspostavi strukturu koja je odgovarajuća za funkcionisanje u toj fazi.

Ovako kompleksan proces funkcionisanja porodičnog sistema i prolazak kroz specifične faze razvoja naziva se životni ciklus porodice.

Razvojne faze porodičnog sistema započinju brakom i nastavljaju proces cikličnog smjenjivanja kroz osam različitih faza i to:

  • Početna porodica;
  • Porodica sa malim djetetom;
  • Porodica sa predškolskim djetetom;
  • Porodica sa školskim djetetom;
  • Porodica sa adolescentom;
  • Odlazak djece od roditelja;
  • Postroditeljska porodica;
  • Ostarjela porodica.

Poznavanje i razumijevanje procesa koji se odvijaju u razvojnim fazama porodičnog života, članovima porodice može pomoći u prilagođavanju i razvijanju adekvatnih životnih vještina potrebnih za nošenje sa novim izazovima i razrješavanje kriznih situacija koje pojedino razdoblje donosi, a posebno za uspješan prelazak iz jedne u drugu fazu ciklusa.

Kriza je sastavni dio i individualnog i porodičnog života, pa su stres i životne promjene neizbježne.

Kriza u porodici nastupa onda kada se poveća količina unutarporodičnog i/ili vanjskog stresa. Unutarporodični stres je očekivan u svakoj razvojnoj fazi porodičnog sistema, a stresogeno mogu djelovati i prijatni i neprijatni životni događaji, odnosno sve ono što mijenja ustaljene porodične sadržaje.

Vanjski stresogeni uticaji odnose se na promjene uslovljene ekonomskom krizom, promjenom kulturološkog ambijenta u kojem porodica egzistira, rat i sl.

Reakcija porodice na kritične događaje i način ispoljavanja krize zavisi od karakteristika svake porodice, njenih prethodnih iskustava i načina prevazilaženja problema, intenziteta stresa i sl. i na taj način je moguće posmatrati funkcionalne nasuprot disfunkcionalnim porodičnim sistemima.

Funkcionalne porodice bezbolnije prolaze kroz razvojne faze životnog ciklusa, obzirom da češće koriste kreativnije mehanizme za razrješavanje konflikata čime uspijevaju savladati poteškoće i sa manje štetnih posljedica.

Kriza u porodici postaje problem u situacijama kada se njeni članovi iscrpljuju u sukobima, a posebno u dugotrajnim situacijama stresa, što onda zaustavlja njen prirodni evolucijski razvoj.

Porodične krize mogu se posmatrati kao razvojne – vezane za promjene tokom životnog ciklusa i prelaska iz jedne u drugu fazu, ali i nerazvojne koje se mogu javiti u svakoj fazi životnog ciklusa.

Svaka razvojna faza u životnom ciklusu porodice predstavlja moguću kriznu tačku ukoliko se porodica ne prilagodi razvojnim potrebama svojih članova.

Nerazvojne porodične krize nisu uzrokovane razvojnim zadacima i promjenama, već nepredvidljivim životnim događajima kao što su bolest, smrt i dr., i tada se može govoriti o „nevoljnim“ porodičnim krizama. Nasuprot tome, u funkcionisanju porodičnog sistema moguće su situacije u kojima su prisutne dugotrajne, pritajene poteškoće u međuljudskim odnosima, najčešće partnerskim, i u tom slučaju su u pitanju „voljne“ porodične krize.

Iako je svaka razvojna faza i potencijalna krizna tačka, neke faze životnog ciklusa porodice imaju veći krizni potencijal, kao što su to početna i porodica sa malim djetetom.

zivotni_ciklus_porodice

Početna porodica je prva faza u porodičnom ciklusu, započinje zasnivanjem braka i obuhvata period do rođenja prvog djeteta. Ulazak u bračnu zajednicu podrazumijeva usaglašavanje različitih modela ponašanja koje partneri donose iz svoje porodice porijekla, zajedničko  kreiranje pravila, obrazaca komunikacije, atmosfere i dinamike funkcionisanja, granica prema spoljnjem svijetu, što nije uvijek i jednostavno.

Posmatrajući bračni odnos kao temelj porodičnog života koji započinje u ovoj fazi porodičnog ciklusa, značajno je naglasiti da je brak najosjetljivija ljudska relacija i kao takva veoma ranjiva. Važno je da ulaskom u bračnu zajednicu partneri izgrađuju specifičan odnos koji uključuje emocionalnu bliskost, seksualni život i usaglašavanje međusobnog načina funkcionisanja.

Unutar bračnog odnosa kreiraju se nova pravila za zajednički život. Pravila, između ostalog, definišu brigu za domaćinstvo, podjelu obaveza, dogovor o kućnom budžetu, načinu kontakata sa drugima (rodbina, prijatelji, poznanici i sl.). Bračni par postavlja i prioritete  situacija i poteškoća koje iziskuju rješenje i definiše njihov način rješavanja  ( da li se o problemu govori otvoreno ili ne, da li se prešutkuje i sl.).

Pravila koja se postave, najčešće se prožimaju  kroz čitav životni ciklus, a ako partneri nisu razrješili sukobe ili nesporazume u ovoj fazi, oni se nastavljaju i produbljuju u nekoj od narednih faza porodičnog ciklusa.

Kvalitet braka, između ostalog, određuju: fleksibilnost uloga, jasna komunikacija, osjetljivost za potrebe drugog partnera i korištenje kriznih situacija za razvoj i sazrijevanje partnera.

Ono što brak čini potencijalno kriznom relacijom jeste kompleksnost odnosa i različitost obrazaca ponašanja koje unosi svaki od partnera, zatim individualna opažanja, osjećanja, potrebe i očekivanja.

Veliki broj porodičnih kriza koje se manifestuju znatno kasnije u životnom ciklusu porodice su samo preneseni, pritajeni i tokom godina uvećani problemi iz prve razvojne faze.

Ukoliko se partneri ne uspiju dogovoriti o ličnim pitanjima svakog pojedinačno, kao i pravilima zajedničkog života, njihov bračni odnos može postati osjetljiv na sve aktuelne i buduće krizne trenutke koji se rođenjem djece još više povećavaju.

 

Porodica s malim djetetom je sljedeća razvojna faza sa visokim kriznim potencijalom.

Trudnoćom i rađanjem djeteta započinje druga razvojna faza u životnom ciklusu porodice koja traje sve do djetetovog polaska u školu.

Rađanjem djeteta i uvođenjem roditeljskih uloga, u dinamici i funkcionisanju porodičnog sistema dolazi do niza promjena pri čemu se pored individualne i partnerske uloge, njena specifičnost ogleda u važnosti izgrađivanja roditeljske uloge.

Kao što u prethodnoj fazi porodičnog ciklusa mogu doći do izražaja nerealne predstave o braku, tako se u ovoj fazi mogu pojaviti nerealne predstave o roditeljstvu. Zato je važno uspostaviti pravila funkcionisanja koja uključuju pitanje autoriteta i moći, uloge i obaveze svakog pojedinačno kao pretpostavku za izgradnju pozitivnog ambijenta za odrastanje djeteta u kojem će ono, tokom svog odrastanja, jasno znati koja pravila treba prihvatiti i poštovati.

Promjene u ovoj fazi ogledaju se u pojavi napetosti rođenjem djeteta, preuzimanja roditeljskih uloga i izgradnji novog identiteta, promjene u odnosima  između partnera i  u odnosima sa roditeljima iz prethodne generacije, što utiče na činjenicu da je ova faza u životnom ciklusu porodice i označena kao kritična tačka sa visokim kriznim potencijalom.

Za mladu porodicu je naročito važno da pronađe vlastite mehanizme za ostvarivanje ličnih i porodičnih ciljeva, posebno u pravcu: profesionalne afirmacije i karijere partnera, kvalitetnog zajedničkog vremena za emocionalnu bliskost i njegovanje partnerskog odnosa, načina međusobnog komuniciranja i odnosa prema drugim ljudima, samostalnosti u donošenju odluka, razvijanja odgovornosti za porodično funkcionisanje, psihološke brige i ljubavi prema djetetu. Sve navedeno prati stvaranje ambijenta nove, jedinstvene porodične cjeline koja njeguje dobre odnose sa svojom okolinom.

 

Porodica sa predškolskim djetetom je faza životnog ciklusa koja obuhvata period u kojem najstarije dijete ima 2,5 godine i traje sve do njegovog polaska u školu.

U predškolskom uzrastu dijete prolazi kroz veoma značajan razvoj i u tom procesu roditeljska uloga odnosi se na kreiranje atmosfere zaštite, brige i sigurnosti. Roditelji u ovoj fazi uvode dijete  u svijet međuljudskih odnosa, modeliraju njegovu ličnost, odgajaju ga, te svojim ponašanjem i međusobnim odnosom postaju uzor djetetu.

U procesu socijalizacije djeteta, igrom sa svojim vršnjacima, kontaktima i sa drugim odraslima u svom okruženju (rodbini, prijateljima i dr.), ono se privikava na društvena pravila koja utiču na oblikovanje njegove ličnosti i kasnijih obrazaca ponašanja. U ovom procesu važno je da roditelji vode računa o svom ponašanju, načinu komunikacije sa djetetom, ali i postavljanju i poštivanju porodičnih pravila i granica. To se naročito odnosi na uticaj baka/nana i djedova koji imaju važnu,  pozitivnu, ali i moguću negativnu ulogu koja se najčešće ispoljava preuzimanjem roditeljskih uloga u odgoju djeteta.

 

Porodica sa školskim djetetom kao razvojna faza, započinje djetetovim polaskom u školu i završava se  njegovim ulaskom u fazu puberteta. Izlazak djeteta u novu socijalnu sredinu kakva je školska je velika promjena i za dijete i za cijeli porodični sistem. Polaskom u školu, dijete zasniva samostalne odnose u školskoj sredini, sa nastavnicima i vršnjacima, te se u ovoj fazi i od porodice i od djeteta traži nova promjena i veće prilagođavanje na zahtjeve spoljašnje sredine.

Naime, socijalna neprilagođenost djeteta na školsku sredinu predstavlja značajan  faktor rizika za razvoj preddelikventnog i delikventnog ponašanja u adolescenciji, a roditeljska uloga u prilagođavanju djeteta na školsku sredinu je izuzetno velika.

Porodica postaje osjetljiva na povratne informacije koje dobiva o svom djetetu i od nastavnika i od pedagoga i od roditelja druge djece, odnosno od svih onih koji viđaju dijete nezavisno od porodice.

Otpori djeteta prema školi i školskim obavezama, vršnjacima i drugim odraslima vraćaju se roditeljima kao saznanje da dijete nije dovoljno emocionalno zrelo da prihvati nove veze. Emocionalna nezrelost djeteta može biti posljedica prezaštićujuće porodične uloge usljed koje se dijete zadržava u porodici koja mu ispunjava sve zahtjeve i na taj način teško socijalizira i gubi adaptabilne kapacitete za druge socijalne sredine.

Roditeljska uloga u ovoj životnoj fazi ogleda se u potrebi velikog strpljenja sa djetetom koje tek stiče osnovna saznanja, a da istovremeno imaju dovoljno upornosti i dosljednosti da pomognu djetetu u pozitivnom prilagođavanju na školsku sredinu i izgradnji pozitivnog odnosa prema radu i odgovornosti.

U tom smislu je i ova faza potencijalna krizna tačka u porodičnom životnom ciklusu.

 

Porodica sa adolescentom je faza životnog ciklusa koja započinje ulaskom najstarijeg djeteta u pubertet i traje do njegove 20. godine i potencijalno nosi velike rizike i potrebu za promjenama i prilagođavanjem u porodici.

Ovu bi fazu trebala odlikovati veća fleksibilnost roditelja u odnosu na sve veću potrebu za nezavisnošću djeteta, kako u ponašanju, tako i u pogledima na život.

Pri tome, roditelji trebaju zadržati svoj autoritet, dosljednost ne treba biti kruta, ali se roditeljska pravila trebaju poštovati i donositi u dogovoru sa adolescentom.

U tom procesu poželjno je kontinuirano pregovarati oko novih potreba djece, a one su najčešće u pravcu njihovog osamostaljivanja i slobode izbora.

Razvojna faza adolecencije podrazumijeva izgradnju identiteta mladih i formiranje vlastitih stavova o sebi i drugima. Pasivno prihvatanje roditeljskih zahtjeva u odnosu na školske obaveze i organizaciju života može ukazivati na razvojne poteškoće, kao i pretjerano buntovništvo i otpori adolescenta, što može uticati na pojavu početnih poremećaja ponašanja kod adolescenta ili narušene porodične odnose.

Osamostaljivanje adolescenta podrazumijeva porodicu koja prati, daje podršku, usmjerava i koriguje odstupanja od postavljenih pravila, kako porodičnih, tako i društvenih.

Adolescent u pravilu testira porodična pravila, kontrolu i odgovornost u porodici i pri tome mu je potreban red i disciplina koji su prilagođeni potrebama mladalaštva.

Istovremeno sa ovim promjenama roditelji se nalaze u fazi prelaska iz mlađeg u srednje životno doba, pri čemu su opterećeni vlastitim profesionalnim razvojem i međusobnim odnosima, kao i odnosima sa djetetom.

Dakle, djeca izgrađuju vlastiti identitet, otkrivaju nove i potvrđuju stari sistem vrijednosti, roditelji su u izazovu srednje dobi, a roditelji prethodne generacije u krizi starijeg doba sa situacijama penzionisanja, bolesti i mogućnosti umiranja.

Zato se ova faza životnog ciklusa porodice označava kao faza kumulativnog životnog stresa i u tom smislu predstavlja tačku sa visokim kriznim potencijalom za funkcionisanje porodičnog sistema.

 

Odlazak djece od roditelja je faza u životnom ciklusu porodice u kojoj je prvo dijete već napustilo roditeljski dom, a posljednje se priprema za odlazak.

I roditelji i djeca se u ovoj fazi suočavaju sa odvajanjem koje je samo po sebi stresogeni događaj.

Za odvajanje je najvažnije da su se prethodne faze u životnom ciklusu porodice smjenjivale funkcionalno, na način da su razvojni zadaci ispunjeni.

Odvajanje je bolna promjena i prati, kako porodice koje su njegovale odnose sa puno ljubavi i brige, tako i one u kojima je bilo dosta problema i sukoba.

U prvoj situaciji djeca osjećaju krivnju da napuštaju dobre i brižne roditelje, dok u drugoj  imaju utisak da im porodica nije pružila dovoljno ljubavi i topline.

U ovoj fazi bračni par (roditelji) se nalaze u situaciji da redefinišu svoj partnerski odnos, i  uspostave nove relacije sa djecom kao odraslim ljudima. Roditelji takođe dobivaju novu životnu ulogu: djeda i bake/nane.

Djeca koja su napustila roditeljski dom će graditi svoje odnose sa roditeljima i drugim ljudima iz okruženja u zavisnosti od obaveza prema svojoj novoj porodici, profesiji, ali i stepenu bliskosti koji postoji među njima.

 

Postroditeljska porodica predstavlja fazu u životnom ciklusu porodice  iz koje su otišla djeca i u kojoj je, poslije dugog niza godina, ponovo ostao bračni par ili pak samo jedan od njih.

Nakon višegodišnje preokupacije brigom i odgojem djece, partneri se suočavaju sa potrebom za prilagođavanjem promjenama, novom organizacijom svog vremena i regulisanjem međusobne bliskosti.

Ova razvojna faza u porodičnom ciklusu ima krizni potencijal usmjeren na poteškoće u readaptaciji na novonastalu životnu situaciju označenu odlaskom djece, ali i prihvatanja pravila i granica koju postavljaju njihova djeca u novoformiranoj porodici. To se naročito odnosi na moguće poteškoće u prihvatanju granica koju postavljaju djeca u svojim novim porodicama.

 

Ostarjela porodica je faza životnog ciklusa koja podrazumijeva suočavanje sa neminovnostima života kao što su završetak profesionalne karijere, moguće pojave bolesti, pa i smrti partnera. Starost sa sobom najčešće donosi i smanjenje interesovanja za društveni život i dovodi do socijalne isključenosti.

Osim toga, veoma su značajni i odnosi sa  porodicama njihove djece, pri čemu njihov kvalitet zavisi od ranije uspostavljenih odnosa i međusobnog uvažavanja porodičnih granica.

Uslovi života i novonastale situacije (bolest, smrt i dr.) stavljaju porodicu u poziciju izazova i potrebe da se adaptiraju, organizuju novu strukturu i način porodičnog funkcionisanja.